Filosofie- Moed tot voelen

Een reflectie op Michel Foucaults De moed tot waarheid

1. De illusie van het authentieke zelf

Misschien herken je dit: ik heb altijd het gevoel gehad dat er diep in mij een zuivere, onaangetaste kern aanwezig is. Een vorm van het ‘zelf’ die niet volledig wordt bepaald door mijn opvoeding, mijn omgeving, mijn angsten of mijn dagelijkse beslommeringen. Het is moeilijk om precies te zeggen wat ik daarmee bedoel, maar het voelt alsof er onder alle lagen van mijn persoonlijkheid iets wezenlijks schuilgaat: een innerlijke kern die dichter bij de waarheid staat en die weet wat werkelijk goed, waardevol en betekenisvol is.

Dit idee van een ‘authentiek zelf’ zit diep in onze cultuur ingebakken. Het idee dat er in de mens iets diepers en waarachtigers schuilt dan alledaagse gewoonten, verlangens of sociale invloeden, is al terug te vinden bij Plato. Tegenwoordig kennen we het vooral uit de psychologie en populaire zelfhulpboeken: het idee dat je moet ‘graven’ om je ‘echte ik’ te ontdekken of je ‘onechte zelf’ te ontmaskeren (Miller, 2009, hoofdstuk 2).

Dat onechte zelf wordt in veel psychologische theorieën en praktijken voorgesteld als een aangeleerd overlevingspantser dat oude (kinder)pijn afdekt. Het biedt schijnveiligheid, maar vervreemdt je van je echte gevoelens, vitaliteit en unieke kern. Als je allerlei overtuigingen aflegt, trauma’s uit je verleden ‘opruimt’ en emotioneel verwerkt, zou je vanzelf steeds dichter bij je ware zelf komen. Het wordt gepresenteerd als een bevrijdingsproces.

Klinkt logisch en aantrekkelijk. Maar wat als er helemaal niets van dit alles bestaat? Wat als er geen ‘echte ik’ onder al die lagen schuilgaat?

2. De geconstrueerde mens

Ik moest er wel even op kauwen voordat ik een beetje begreep hoe de Franse filosoof Michel Foucault denkt. Foucault staat uitermate kritisch tegenover uitspraken over bevrijding. Hij zegt daarover:

Dit kan opnieuw tot de stelling leiden dat er zoiets bestaat als een menselijke natuur of aard, die als gevolg van historische, economische en sociale processen, in en door repressiemechanismen zou zijn versluierd, vervreemd en opgesloten. Volgens deze hypothese zou het voldoende moeten zijn de grendels van de repressie te laten springen opdat de mens zich met zichzelf verzoent, zijn aard terugvindt of opnieuw in contact komt met zijn oorsprong en weer een volledige en positieve verhouding tot zichzelf aangaat. (Dohmen, 2014, p. 341)

Foucault aanvaardt deze gedachte niet en legt meer nadruk op vrijheidspraktijken.

Wij zijn in belangrijke mate gevormd door taal, cultuur, normen, socialisatie en de machtsstructuren waarin we ons bewegen. We zijn geconstrueerd. Door de tijd heen hebben we een beeld of voorstelling van onszelf ontwikkeld: al onze ‘ik ben’-uitspraken komen daar mede uit voort. Toch bekroop me bij het lezen van Foucault een beklemmende vraag: als er geen zuivere innerlijke kern is, is ons innerlijk dan een lege doos? Nee, zegt Gilles Deleuze in zijn lezing van Foucault. Bij Foucault hoeven we niet bang te zijn dat die centrale kamer leeg is.

Het innerlijk is namelijk geen geïsoleerde holte, maar de buitenwereld die op zichzelf is teruggevouwen (als een plooi). In al zijn werk lijkt Foucault achtervolgd door een binnen dat slechts de plooi is van het buiten. (Romein et al., 2008, p. 158)

Dit is een treffende metafoor voor Foucaults denkwijze. Het ‘zelf’ is geen vaststaand oercentrum, maar kan worden begrepen als een plooi in de krachten om ons heen. Dat betekent niet dat we volledig door onze omgeving worden bepaald. De vraag verschuift juist naar hoe we ons kritisch kunnen verhouden tot de krachten die ons hebben gevormd.

3. Macht als beweeglijk krachtenveld

Het begrip macht is een centraal thema bij Foucault. Macht is bij hem niet simpelweg de macht van een baas die boven je staat of van een tiran die je onderdrukt. Macht kunnen we niet zonder meer tot één concrete instantie herleiden. Ze is geen institutie of structuur, noch een bepaalde kracht waarover sommigen beschikken. Macht is de naam voor een complexe strategische situatie in een gegeven samenleving. Daarbij hoeven we niet alleen aan politiek te denken. Macht is geen simpele tegenstelling tussen overheersers en overheersten. Foucault laat zien dat de talrijke krachtsverhoudingen die ontstaan binnen productieapparaten, gezinnen, groepen en instituties leiden tot verreikende splitsingseffecten die de hele samenleving doordringen (Foucault, 2018, p. 99). Het is een krachtenveld dat zich afspeelt in alledaagse relaties, instellingen tot in de kleinste alledaagse praktijken.

Die splitsingseffecten houden onder meer in dat mensen worden ingedeeld in categorieën als normaal/afwijkend, gezond/ziek of gehoorzaam/crimineel. Zulke indelingen kunnen het besturen van mensen vergemakkelijken. Dat gebeurt zowel tussen mensen onderling als binnen het individu zelf: je leert jezelf te bekijken door de bril van de norm en jezelf te corrigeren wanneer je iets als ‘fout’ beschouwt. Zo wordt iemand een object dat gemakkelijker kan worden geobserveerd en beheerst. Macht komt daardoor tot uiting in kennis, wetten, regels, overtuigingen, ideologieën, grenzen, technologieën en systemen.

Maar belangrijk is dat er volgens Foucault ook ruimte voor verzet bestaat waar macht werkzaam is. Macht en verzet hangen samen, omdat een machtsrelatie een wisselwerking is tussen mensen die keuzes kunnen maken. Macht is niet hetzelfde als brute fysieke dwang, maar omvat ook pogingen om het gedrag van anderen te beïnvloeden. Omdat mensen een zekere vrijheid behouden, ontstaat er ruimte om te reageren, afstand te nemen of zich te verzetten (Foucault, 2018, pp. 100–101).

4. De moed tot waarheid: parrhesia als ethische praktijk

Vanuit dit uitgangspunt over de geconstrueerde mens en macht wil ik ingaan op Foucaults boek De moed tot waarheid. Het is gebaseerd op de colleges die hij vlak voor zijn dood gaf over het thema waarheidsspreken (parrhesia).

Wat bedoelde Foucault precies met waarheid? Voor Foucault is waarheid niet slechts een ‘verstandelijk weetje’ of een logische stelling, maar heeft waarheid te maken met handelen en leven. Hij laat zien dat in het oude Griekse denken aletheia (waarheid) niet alleen betrekking had op uitspraken of kennis, maar ook op een manier van leven en handelen (bios). Waarheid betekende daar onder meer:

• Het onverborgene: dat wat niet geheim of verhuld is.
• Het zuivere: dat wat niet vermengd is met valsheid of schijn.
• Het rechte: dat wat niet verdraaid is en in overeenstemming is met de leefregel en de wet.
• Het onveranderlijke: dat wat trouw blijft aan zichzelf (Foucault, 2014, pp. 256–257).

Omdat waarheid ook een praktijk is, is het spreken van waarheid (parrhesia) niet altijd neutraal of risicoloos. Wie werkelijk de waarheid spreekt, zegt onverhuld wat hij denkt, richt zich direct tot een ander en accepteert daarbij het persoonlijke risico dat de relatie breekt, dat hij wordt afgewezen of dat zijn positie in gevaar komt. Waarheidsspreken wordt zo een ethische praktijk van vrijheid: het vraagt om moed en de bereidheid om je kwetsbaar op te stellen. Kunnen we dan alles zeggen wat we willen en anderen beledigen? Nee, zeker niet. Foucault wijst ook op een ongunstige betekenis van parrhesia:

De ongunstige betekenis van parrhesia bestaat in alles zeggen, in de zin dat je om het even wat zegt, wat je ook maar denkt, alles wat de zaak die je verdedigt ten goede kan komen, alles wat de hartstocht of het belang van de spreker maar kan dienen (Foucault, 2014, p. 28).

Echte parrhesia vraagt juist om zelfbeheersing, verstandelijke toetsing en de bereidheid om je eigen manier van leven op het spel te zetten.

5. Antieke zelfzorg en de cognitieve zelftechnieken

Wat moet er gebeuren om deze specifieke waarheid bij jezelf waar te nemen? Waarop baseren we ons oordeel als er geen vaststaande ‘innerlijke waarheid’ in onszelf te vinden is?

Om waarheid over jezelf te onderzoeken grijpt Foucault liever terug op het antieke Griekse ideaal: epimeleia heauton, oftewel de zorg voor jezelf. En dat is geen passief navelstaren. Het is een alledaags ambacht, een praktijk van vrijheid. Je hoeft niet te graven naar een ‘echte identiteit’ die al ergens vastligt; je kunt jezelf en je leven via dagelijkse aandacht en kritische waakzaamheid actief vormgeven. Het ‘zelf’ is geen diepere waarheid, maar een activiteit, en zorgen voor jezelf is de zorg voor die activiteit (Kleinlugtenbelt, 2018, p. 141).

In zijn latere werk beschrijft Foucault verschillende historische zelftechnieken:

• Het bijhouden van notitieboekjes met citaten, gedachten en inzichten.
• Het schrijven van brieven aan vrienden of mentoren om advies uit te wisselen.
• Het bewust onderzoeken en controleren van opkomende gedachten.
• Het dagelijks beoordelen van het eigen gedrag: ’s ochtends de dag voorbereiden en ’s avonds evalueren.
• Het oefenen in soberheid (askesis) om te leren omgaan met tegenslag.
• Het uit het hoofd leren en herhalen van leefregels (logoi), zodat deze in moeilijke momenten als een innerlijk kompas kunnen functioneren.

Wat mij bij het analyseren van deze zelftechnieken opvalt, is dat ze in de voorbeelden die Foucault bespreekt sterk de nadruk leggen op waakzaamheid en het toetsen van gedachten. Een cognitieve benadering in mijn ogen.

Hij haalt ook twee bekende stoïcijnse metaforen aan:

De nachtwaker, die bij de stadspoort van het bewustzijn waakt over opkomende gedachten.

De geldwisselaar, die voorstellingen toetst en weegt om te controleren of ze zuiver zijn en niet vals gestempeld.

6. Mijn kritische vraag

Hier ontstaat voor mij een belangrijke vraag: wie of wat is die nachtwaker of geldwisselaar in ons? Als het zelf geen vaste innerlijke kern is, wie of wat toetst dan onze gedachten, verlangens en leefregels?

Foucaults voorbeeld van de nachtwaker bij de stadspoort roept het beeld op van een verstandelijke poortwachter die rustig wacht tot er een gedachte voorbijkomt, om die vervolgens met een regelboekje in de hand te keuren. Maar werkt het in het echte leven zo?

Als je een leefregel of maatschappelijke norm wilt beoordelen of ontmantelen omdat die je beperkt of ongezonde eisen stelt, waar komt dan de motivatie vandaan om je ertegen te verzetten? Hoe ervaar je eigenlijk dat een leefregel je beperkt of dat een norm ongezond voor je is?

Foucault zou kunnen antwoorden dat dit begint met historisch bewustzijn: wat hij archeologie of genealogie noemt. Je kunt ontdekken hoe een regel disciplineert door te onderzoeken waar die regel vandaan komt. Zodra je inziet dat een norm die vandaag vanzelfsprekend lijkt, zoals onze strakke veertigurige werkweek of de manier waarop we naar mentale gezondheid kijken, historisch is ontstaan en ook anders had kunnen zijn, kan de vanzelfsprekendheid ervan afbrokkelen. De ratio kan zo de scheuren en de constructie blootleggen.

Maar ik denk dat de psychologische realiteit vaak anders in elkaar steekt. Waarom zou iemand überhaupt de geschiedenis van een leefregel gaan onderzoeken als daar niet eerst een gevoel van onbehagen aan voorafging? Natuurlijk kunnen mensen ook vanuit nieuwsgierigheid of verwondering, of door gesprekken met anderen, tot reflectie komen. Maar wanneer iemand daadwerkelijk zijn eigen leven wil veranderen, lijkt er vaak eerst iets te zijn dat wringt: een ervaring van onrust, vermoeidheid, verstikking, onvrede, burn-out of verzet. Lichamelijk onbehagen kan een belangrijke aanleiding vormen voor kritisch zelfonderzoek.

7. Affect (gevoel) als aanwijzing van frictie

Waar begint de keuze om na te denken over je levenswandel en verandering aan te brengen? Verandert er zonder aanleiding iets? Hoe wordt iemand wakker geschud uit de constructie waarin die leeft?

Ik denk dat dit proces (soms) begint met affecten: lichamelijke veranderingen die optreden voordat we bewust begrijpen wat er aan de hand is. Krachten en affecten nemen we niet waar als vaste inhouden of innerlijke waarheden, maar als veranderingen in ons lichaam en ons handelingsvermogen. Spanning, onrust of verstarring wijzen erop dat een situatie ons anders maakt. Kritisch zelfonderzoek begint dan niet met de vraag wie we werkelijk zijn, maar met de vraag welke relaties en krachten ons in deze toestand brengen. Het menselijk lichaam beweegt zich immers in een maatschappelijke omgeving. Wanneer een externe macht, commerciële prikkel of disciplinerende norm druk uitoefent, kan het lichaam die spanning registreren voordat we begrijpen wat er speelt. Bijvoorbeeld: je wordt elke zondagavond benauwd en onrustig voorafgaand aan je werkweek.

Daarmee beweer ik niet dat gevoel een zuivere bron van waarheid is. Ook onze gevoelens zijn gevormd door taal, normen, herinneringen en sociale verwachtingen. Een lichamelijke ervaring bewijst dus niet vanzelf dat bijvoorbeeld een norm onderdrukkend is. Ze kan wel aanleiding geven om te onderzoeken wat er aan de hand is.

Voelen alleen is daarom niet voldoende. De frictie moet ook worden geïnterpreteerd en begrepen. Juist daar kunnen Foucaults zelftechnieken zinvol zijn: ze helpen ons om onze eerste indrukken te onderzoeken, onze overtuigingen ter discussie te stellen en na te gaan hoe maatschappelijke normen ons leven beïnvloeden. Het gevoel levert dan niet de waarheid zelf, maar kan wel de aanleiding vormen om haar te onderzoeken. Omgekeerd kan die analyse ook veranderen hoe we een situatie ervaren. Gevoel en reflectie hoeven dus niet tegenover elkaar te staan. Ze kunnen elkaar wederzijds beïnvloeden: lichamelijke ervaring kan kritisch onderzoek op gang brengen, terwijl kritisch onderzoek ons helpt onze ervaringen anders te begrijpen.

Conclusie

Om een vrijheidspraktijk uit te oefenen, is alleen een verstandelijke analyse van macht of ons geconstrueerde zelfbeeld niet genoeg. Soms begint kritisch zelfonderzoek bij de spanning die we in ons lichaam ervaren, bij het gevoel dat er iets schuurt. Door die ervaring bewust te onderzoeken, kunnen we onze overtuigingen ter discussie stellen en nagaan hoe we ons tot onszelf en de wereld verhouden. Het gevoel levert niet vanzelf de waarheid, maar kan ons wel op weg helpen naar vragen die we ons anders misschien niet zouden stellen. Moed tot waarheid betekent voor mij daarom ook: moed om te voelen; de bereidheid om je open te stellen voor affecten (spanning, onrust, opwinding) die de vaste vormen van het zelf onder druk zetten.

Literatuur

Dohmen, J. (2014). Over levenskunst: De grote filosofen over het goede leven. Ambo | Anthos.

Foucault, M. (2014). De moed tot waarheid: Het bestuur van zichzelf en de anderen II. Colleges aan het Collège de France, 1983–1984. Boom.

Foucault, M. (2018). Geschiedenis van de seksualiteit I–III. Boom.

Kleinlugtenbelt, D. (2018). Mensbeelden en levenskunst: De mens en de kunst het eigen leven vorm te geven. Damon.

Miller, A. (2009). Het drama van het begaafde kind: Op zoek naar het ware zelf. Het Spectrum.

Romein, E., Schuilenburg, M., & Van Tuinen, S. (Red.). (2008). Deleuze compendium. Boom.