Filosofie - Wanneer het lichaam protesteert

De breuklijn tussen maatschappelijke aanpassing en gevoelsonderdrukking.

Mijn vorige essay sloot ik af met de stelling dat voor voelen moed nodig is. In dit essay wil ik dit verder uitwerken.

Tijdens mijn leven ben ik er op een zeker moment achter gekomen dat ik mijn gevoelens wegstopte. Ik had ze als het ware stelselmatig onderdrukt. De symptomen daarvan waren overduidelijk: ik ging mezelf continu aanpassen, liet onaangename dingen gelaten over me heen komen, deed vooral aardig en vermeed elk conflict. Het onderdrukken van boosheid, verdriet en teleurstelling lijkt op het krampachtig tegenhouden van een fluitketel die wil stomen: je drukt het deksel omlaag en probeert de tuit te blokkeren, maar uiteindelijk houdt geen enkele constructie die druk. De tol die ik hiervoor betaalde was een burn-out. Mijn lichaam raakte volkomen overprikkeld en functioneerde niet meer zoals het hoorde. Ik wist destijds helemaal niet wat een burn-out was, en mijn eerste stap was naar een internist gaan voor een grondig onderzoek. Hij kon geen lichamelijke gebreken vinden en zei dat het 'tussen mijn oren' zat, terwijl hij met zijn vinger naar zijn hoofd wees.

De internist (maar ik zelf ook) zocht naar een tastbaar defect: een ontsteking of een afwijkende bloedwaarde. Toen zijn meetinstrumenten niets vonden, concludeerde hij dat de 'machine' fysiek heel was. Omdat hij mij reduceerde tot een biologisch object, was zijn enige overgebleven logische conclusie: "Als het lichaam niet stuk is, dan moet het wel een psychische inbeelding zijn." De internist verklaarde mij gezond, terwijl mijn geleefde, doodvermoeide en overprikkelde werkelijkheid schreeuwde dat er iets mis was. Het zat niet 'tussen mijn oren' alsof ik het bedacht had. Mijn zenuwstelsel en lichaam bleken simpelweg uitgeput door de context waarin ik leefde.

Op een veel later moment in mijn leven ben ik een tijd lang flink depressief geweest. De dingen die ik had ondernomen en uitgeprobeerd, liepen voor mijn gevoel op niets uit: een doodlopende weg. Ik wist niet meer hoe ik mijn leven vorm moest geven, waarmee ik direct de belangrijkste oorzaak van de depressie benoem. Tijdens deze periode kreeg ik van verschillende mensen al snel het advies om antidepressiva te slikken. Veel mensen hebben het idee dat een depressie een hersenziekte is: een chemische storing die met medicatie kan worden gerepareerd. Een depressie is wel degelijk lichamelijk en neurobiologisch gerealiseerd, maar zij ontstaat niet los van een levensgeschiedenis, betekenisgeving en sociale omstandigheden. De hersenen zijn betrokken, maar zij zijn niet de enige of automatisch de uiteindelijke verklaring. Aangezien ik vrij sceptisch ben tegenover medicatie, heb ik deze links laten liggen maar ik heb mij verbaasd over het gemak waarmee mensen antidepressiva slikken en aanbevelen, alsof dat hun problemen wegneemt.

Dat mensen zo makkelijk naar antidepressiva grijpen en deze aanbevelen, is volgens hoogleraar Trudy Dehue het resultaat van een brede maatschappelijke beïnvloeding. Door reclamecampagnes van de farmaceutische industrie, zelftests op internet en medische voorlichting is de gedachte wijdverbreid geraakt dat neerslachtigheid een medisch defect is dat door een arts hersteld dient te worden. Dehue citeert in dit verband de arts en socioloog Theodore Dalrymple, die opmerkt dat veel mensen die dergelijke pillen slikken eigenlijk niet depressief zijn, maar ongelukkig met hun leven. Ze hebben hun situatie als een medisch probleem leren zien en verwachten dat een dokter hen geneest. Daardoor spannen ze zich niet in om zelf de kwaliteit van hun bestaan te vergroten (Dehue, 2010, Hoofdstuk 9).

De taal van het mankement

De taal die wij gebruiken om een burn-out, een depressie of chronische uitputting te beschrijven, verraadt een diepgeworteld wereldbeeld. We praten over onszelf alsof we een machine zijn, een lopend brein of een chemische fabriek. In die optiek is een burn-out of depressie een storing: een individueel mankement dat zo snel mogelijk gerepareerd moet worden om de productie te hervatten en weer inzetbaar te zijn. In Nederland slikken inmiddels meer dan 1,2 miljoen mensen antidepressiva (GZ-psychologie, 2023). Waarom grijpen we massaal naar pillen of worden we naar “technische” hulpverleners gestuurd die voorgeschreven 'evidence-based' protocollen uit voeren en de mens behandelen? De DSM-cultuur wordt ons trouwens niet alleen van bovenaf opgedrongen door de farmaceutische industrie; wij vragen er vaak zélf om. Mensen zoeken actief naar een DSM-diagnose en medicatie omdat onze cultuur ons lijkt te leren dat we via de medische expert de 'waarheid' over onszelf moeten ontdekken.

Dit heeft vier maatschappelijke oorzaken volgens Dehue (2010) en Derksen (2012).

1. De druk om snel weer te functioneren (De 'Quick Fix'): We leven in een prestatie- en kenniseconomie waarin uitval simpelweg te duur is. Een waarachtig herstel van een burn-out vraagt om existentiële rust, grondige zelfreflectie en vaak het structureel omgooien van je leef- of werkomgeving. Dat kost maanden, soms jaren. Medicatie belooft de scherpe randen van de stress en angst af te vijlen, waardoor iemand snel weer kan worden ingepast in de organisatorische en maatschappelijke machinerie. Het is symptoombestrijding gedreven door economische haast.

2. Medicalisering als depolitisering: Wanneer een werkomgeving of maatschappelijke ordening dermate veeleisend wordt dat werknemers bij bosjes uitvallen, hebben we te maken met een structureel, organisatorisch probleem. Maar in plaats van het systeem of de ziekmakende werkdruk aan te passen, medicaliseren we de frictie. Door er een klinisch label op te plakken, maken we van een maatschappelijk conflict een privaat mankement. De impliciete boodschap luidt: "Er is iets mis met jouw chemische balans, dus hier is medicatie," in plaats van: "Deze context stelt onmenselijke eisen aan jou."

3. De farmaceutische industrie: Decennialang is de commerciële mythe gevoed dat psychisch lijden louter neerkomt op een "tekort aan een stofje in de hersenen". Dit sluit naadloos aan bij de metafoor van het brein als een chemische fabriek. Hoewel hedendaags onderzoek benadrukt dat psychisch lijden voortkomt uit een wisselwerking tussen biologie, levensgeschiedenis, betekenisgeving en sociale omstandigheden blijft deze simplificatie dominant. Ze verkoopt immers buitengewoon efficiënt.

4. Onmacht in de spreekkamer: Artsen worden dagelijks geconfronteerd met radeloze, overprikkelde mensen, terwijl de wachtlijsten in de zorg ellenlang zijn. Een recept is dan vaak het enige tastbare dat een arts direct kan bieden om acute verlichting te schenken, zelfs wanneer die arts heel goed weet dat medicatie de structurele overbelasting niet oplost.

Er gaapt daarmee een kloof tussen theorie en praktijk. De theorie leert ons dat het lichaam intelligent reageert op een overbelaste omgeving; de maatschappelijke praktijk behandelt het lichaam nog steeds grotendeels als een defecte machine. Maar wie de fenomenologie en de biologie serieus neemt, ontdekt het tegenovergestelde: je lichaam reageert volkomen logisch en gezond op een ziekmakende situatie.

Damasio: Het fysiologische alarm

Om te begrijpen waarom een burn-out of depressie geen defect is, wil ik te rade gaan bij de neurobioloog Antonio Damasio. In De vreemde orde der dingen rekent Damasio definitief af met het idee dat de menselijke rede losstaat van het voelen. Gevoelens zijn volgens Damasio geen willekeurige emotionele uitingen, maar de bewuste mentale expressie van de homeostase. Gevoelens vertalen de diepe fysiologische toestand van het lichaam (de mate waarin het organisme overleeft en floreert) naar de bewuste geest, zodat een mens gericht, flexibel en bewust zijn gedrag kan bijsturen. Homeostase is het fysiologische proces dat er voortdurend over waakt dat het organisme niet alleen overleeft, maar kan floreren binnen veilige marges.

Gevoelens bezitten een cruciale eigenschap: valentie. Valentie is de directe, kwalitatieve gewaarwording van pijn versus genot, welzijn versus beklemming. Deze valentie rapporteert van moment tot moment hoe het met ons levensproces gesteld is. Wanneer gevoelens van malaise, uitputting of angst de kop opsteken, vervullen zij een dwingende functie: het zijn verstoorders van de neutrale gedachtestroom die de aandacht dwingend naar het lichaam trekken. Damasio toont aan dat gevoelens in de menselijke evolutie optreden als motieven (ze zetten de intelligentie aan om een probleem op te lossen) en als monitoren (ze controleren of een gekozen oplossing daadwerkelijk de fysiologische balans herstelt) (Damasio, 2019, hst. 1 en 7).

Vanuit dit perspectief bekeken is een burn-out of depressie geen defect van een falende machine, maar de ultieme noodgreep van een levend organisme. Wanneer iemand jarenlang signalen van overbelasting negeert, voert het lichaam een homeostatische 'noodgreep' uit om onomkeerbare biologische schade te voorkomen.

Grijpen naar een 'quick fix' om die uitputting simpelweg te dempen, is biologisch gezien hetzelfde als de draad van het brandalarm doorknippen omdat de sirene zo hinderlijk klinkt, terwijl het huis nog volop in brand staat. Nuance is hierbij wel op zijn plaats: in een acute crisis kan medicatie soms de noodzakelijke fysiologische stabiliteit en ademruimte bieden om überhaupt weer op krachten te komen. Medicatie kan als tijdelijke 'bodem' fungeren, maar het gevaar ontstaat wanneer deze symptoombestrijding het fundamentele onderzoek naar de onderliggende ziekmakende situatie vervangt. Medicatie dempt immers de valentie.

Merleau-Ponty: Het lichaamsschema en sedimentatie

Als ons lichaam zo intelligent is, hoe is het dan mogelijk dat we zó lang doorgaan met aanpassen, pleasen en inslikken totdat we instorten? Was dat een bewuste, rationele keuze?

De fenomenoloog Maurice Merleau-Ponty laat in zijn Fenomenologie van de waarneming zien waarom intellectuele verklaringen hier tekortschieten. Hij verwerpt de illusie dat ons bewustzijn als een onthechte toeschouwer van bovenaf over ons lichaam regeert. Wij hebben geen lichaam zoals we een instrument bezitten; wij zijn ons lichaam. Ons bewustzijn is oorspronkelijk geen theoretisch "ik denk dat", maar een handelend, motorisch "ik kan" dat direct in de wereld is verankerd (Merleau-Ponty, 2022, p. 160).

Het lichaam navigeert door de wereld via het lichaamsschema: een impliciet, niet-theoretisch weten van onze fysieke mogelijkheden en houdingen. Binnen dit lichaamsschema treedt sedimentatie op: het proces waarin bewuste handelingen, ervaringen en sociale normen inslijten tot een automatische, lichamelijke gewoonte. Net zoals een blindenstok of een muziekinstrument na verloop van tijd wordt opgenomen in ons fysieke kunnen, zo raken ook sociale verwachtingen, angst voor afwijzing en hiërarchische normen diep verankerd in ons lichaam.

Merleau-Ponty verbindt dit met de psychologische term 'verdringing': een pijnlijke ervaring of eis wordt niet bewust verwerkt, maar weggeduwd. Je denkt er niet meer actief over na, maar het blijft wel invloed uitoefenen op hoe je voelt, reageert en in het leven staat. Het zit niet alleen in je hoofd, maar in je hele fysiologie. Net zoals een geamputeerde arm als fantoomarm voelbaar kan blijven, zo kan een oud patroon blijven vastzitten in spanning, houding en ademhaling. Ons lichaam doet veel automatisch, het ademt, reageert op gevaar en neemt waar zonder dat we erover hoeven na te denken. Dat geeft ons de vrijheid om ons op andere dingen te richten. Maar als er iets pijnlijk niet is verwerkt, houdt die automatische onderlaag oude angst of aanpassingsdrang vast (Merleau-Ponty, 2022, pp. 143-150).

Het 'pleasen' en het 'conflicten vermijden' waar ik over sprak, waren geen abstracte theorieën in mijn hoofd. Ze zaten in mijn spieren, mijn ademhaling en mijn zenuwstelsel gesleten. Mijn schouders trokken automatisch op bij spanning; mijn keel kneep dicht wanneer ik protest wilde aantekenen; mijn gezicht zette een vriendelijke glimlach op nog vóórdat mijn ratio doorhad dat er over mijn grenzen werd gewalst. Denk ook aan iemand die krom loopt vanuit een ingesleten overtuiging niets waard te zijn, of aan mensen die arrogant lijken omdat ze hun kin te ver omhoogsteken, puur om een diep gevoel van minderwaardigheid te verbloemen.

Hier ontstaat het onderscheid tussen het gewoontelichaam (corps habituel) en het actuele lichaam (corps actuel). Mijn gewoontelichaam stond geprogrammeerd op de automatische piloot van de gehoorzame burger en de plichtsgetrouwe werker: doorgaan, inslikken, presteren, niet zeuren. Maar mijn actuele lichaam, de organische realiteit van vlees, bloed en zenuwcellen, raakte ondertussen uitgeput. Een burn-out is het moment waarop de kloof tussen deze twee lichamen onoverbrugbaar wordt. De intentionele boog (l'arc intentionnel), de elastische band die onze herinneringen, fysieke vermogens en toekomstmogelijkheden harmonieus verbindt met de wereld, verslapt en knapt. Door extreme vermoeidheid verandert het lichaam plotseling in een weigerend object. Het gewoontelichaam wil nog wel opstaan en behagen, maar het actuele lichaam weigert simpelweg dienst.

Waldenfels: Inbreuk van het Vreemde

Als uitval niet alleen iets zegt over het individu, maar ook over de maatschappij waarin hij leeft, moeten we niet alleen naar de zieke mens kijken, maar ook naar de orde die hem ziek maakt. Een orde functioneert als een netwerk van regels, normen en structuren dat bepaalt wat binnen die context mogelijk en onmogelijk, normaal of afwijkend is.

Hier zien we de diepere reden waarom de heersende orde zo hardnekkig teruggrijpt naar psychologisering en medicatie: het weigerende lichaam stelt immers een radicale vraag aan de orde zelf. De filosoof Bernhard Waldenfels stelt in zijn Phenomenology of the Alien dat de menselijke ervaring niet begint bij een autonoom, redenerend subject. Aan het begin staat pathos: datgene wat ons overvalt, treft en ontregelt buiten onze wil om. Pathos bezit een niet in te halen voorrang. Wat je lichamelijk of emotioneel overkomt, is er áltijd sneller dan je verstand. Je denken, oordelen en analyseren lopen per definitie achter de feiten aan en kunnen die rauwe ervaring nooit 'voor' zijn of inhalen.

Een burn-out, een paniekaanval of een plotselinge kramp in de maag is fenomenologisch gezien een inbreuk van 'het Vreemde' in het vertrouwde. Het is een ervaring die niet past binnen de heersende logica van ongekende productiviteit en permanente beschikbaarheid. Het lichaam is het omslagpunt waar uiterlijke, maatschappelijke druk niet langer geabsorbeerd kan worden en omslaat in fysiek verzet.

Wat doet onze maatschappij met zo’n ontregelende inbreuk? Waldenfels beschrijft haarscherp hoe gevestigde ordes reageren op wat hen bedreigt: zij stellen een quarantaine in (Waldenfels, 2011). De orde probeert het Vreemde direct te neutraliseren, in te kapselen en te normaliseren. Denk aan een diagnose, medicatie, een protocol, een re-integratietraject of een advies om “eens goed te slapen”. De medicalisering en psychologisering van ons onbehagen zijn precies zulke neutraliseringsmechanismen. Door de frictie te bestempelen als een 'chemische disbalans' of een 'persoonlijk verwerkingsprobleem', wordt de ontregeling beroofd van haar maatschappelijke angel. Het structurele conflict tussen een ziekmakende cultuur en een menselijk lichaam wordt gedegradeerd tot een geïsoleerd behandelgeval. De orde kan intact blijven; het individu krijgt een recept en mag in eenzaamheid werken aan zijn 'herstel' om zo snel mogelijk weer functioneel te zijn.

Conclusie: Waarom voelen moed vereist

Waarom vergt voelen moed? Aanpassen, verdoven en pleasen vragen géén existentiële moed; ze vragen hoogstens om uithoudingsvermogen. Het zijn geconditioneerde overlevingsreflexen die ons de schijnveiligheid bieden van erbij horen en maatschappelijk goedgekeurd worden. Gevoelens wegstoppen is een begrijpelijke poging om het conflict met de omgeving te vermijden. Want zolang we onze gevoelens verdoven, met wilskracht, overwerk of verdovingsmiddelen, hoeven we de pijnlijke waarheid van onze situatie niet onder ogen te zien. Voelen, van met name de negatieve valentie, vergt moed omdat voelen per definitie ontregeling is.

De ervaring van het lichaam geeft ons inzicht in het op de voorgrond treden van een betekenis die niet afkomstig is van een verstandelijk bewustzijn, maar die hecht vergroeid is met onze vleselijke werkelijkheid (Merleau-Ponty, 2022, p. 213). Pathos levert ons uit aan wat we niet direct beheersen.

Achteraf is het van essentieel belang om over deze op de voorgrond getreden betekenis te reflecteren, zodat we haar leren begrijpen. Het toelaten van je woede betekent dat je moet erkennen dat er over je grenzen wordt gewalst. Het toelaten van je verdriet betekent dat je moet toegeven wat je verloren bent. Het toelaten van je uitputting betekent dat je moet stoppen met meedraaien in een tempo dat jou kapotmaakt.

Voelen vergt de moed om de frictie van je eigen lichaam niet langer weg te therapeutiseren of chemisch het zwijgen op te leggen, maar haar te onderzoeken en te erkennen als een mogelijk protest tegen de sociale of maatschappelijke orde die jou beïnvloeden. Het vraagt de moed om de responsiviteit op te brengen waar Waldenfels over spreekt: niet blind reageren volgens oude gewoonten, maar via een bewuste standpuntinname een antwoord formuleren op wat jouw lichaam je te kennen geeft. De maagknoop, de benauwdheid en de fysieke uitval zijn geen defecten van een falend mechanisme. Ze zijn de stem van de onderbuik, het evolutionair meest beproefde kompas van onze biologische en existentiële autonomie. Wie de moed heeft om naar die stem te luisteren, ontdekt dat herstel niet begint bij de vraag hoe we zo snel mogelijk weer kunnen functioneren voor het systeem, maar bij de vraag: welke leefruimte moet ik heroveren om weer werkelijk mens te kunnen zijn?

Literatuur

Damasio, A. (2019). De vreemde orde der dingen: Het leven, het gevoel en het ontstaan van culturen. Wereldbibliotheek.

Dehue, T. (2010). De depressie-epidemie: Over de plicht het lot in eigen hand te nemen. Uitgeverij Augustus.

Derksen, J. (2012). Bevrijd de psychologie: Uit de greep van de hersenmythe. Uitgeverij Bert Bakker.

GZ-psychologie. (2023, 20 maart). Meer Nederlanders dan ooit, 1,2 miljoen, slikken antidepressiva. https://www.gzpsychologie.nl/meer-nederlanders-dan-ooit-12-miljoen-slikken-antidepressiva/

Merleau-Ponty, M. (2022). Fenomenologie van de waarneming. Boom.

Waldenfels, B. (2011). Phenomenology of the alien: Basic concepts. Northwestern University Press.