Filosofie - Verhaal over deugden, woede en vuilnisbakken

Praktijk Aristoteles

(het vinden van je midden—geïnspireerd door Aristoteles, Kant en Nietzsche)

Okke Pierson voelde zich al lange tijd somber en had regelmatig last van woedeaanvallen. Daar was ook zeker alle aanleiding voor, want er hadden zich een aantal heftige gebeurtenissen in zijn leven afgespeeld. Hij was onder andere ontslagen, zat nu al een jaar zonder werk en het lukte hem niet echt om in de sollicitatiemood te komen. De zwaarte van zijn somberheid zinderde door het gehele huis. Een schilderij hing er scheef van.

Zijn vrouw Ansje kon er op een dag niet meer tegen. Uit het niets stond ze met een ruk op uit haar groene fauteuil en smeet haar lege boerenbont kop en schotel met een grote armzwaai op de grond. Deze spatte uiteen en enkele scherven vielen voor de voeten van Okke. Okke’s mond viel ver open van verbazing, zodat zijn zilveren vullingen van de achterste kiezen oplichtten in het schijnsel van de goudkleurige kroonluchter. Dit had hij nog nooit meegemaakt. Zo had hij zijn vrouw nog nooit gezien.

'Ga alsjeblieft hulp zoeken!' riep ze en liep stampvoetend naar boven, waar vervolgens een kamerdeur met een klap werd dichtgegooid. De kroonluchter schommelde heen en weer.

Hij voelde zich in deze situatie erg ongemakkelijk en schoof wat in zijn met rode bloemen beklede fauteuil heen en weer. Hij dacht diep na en klemde zijn lippen opeen.

Misschien heeft ze wel gelijk. Hulp zoeken zou misschien helemaal niet zo verkeerd zijn.

Laat ik een coach gaan zoeken, bedacht hij zich.

Hij stond op, liep naar het dressoir waar hij zijn laptop vandaan pakte en liet zich met een diepe zucht neervallen in zijn stoel. Boven was alles rustig. Ze moest eens weten. Wat zou het mooi zijn als hij, voordat ze weer beneden kwam, via Google een coach zou hebben gevonden.

Zijn zoekopdracht leverde al snel veel resultaten op: Coachpraktijk ’t Geneesheertje, Heel & Heil coaching en therapie, Pastorie Vrede in ons Leven en Praktijk Aristoteles: voor een bloeiend leven.

Boven hoorde hij gestommel en het plafond kraakte.

Aristoteles. Dat was toch een filosoof?

Filosofen hadden hem altijd gefascineerd en een bloeiend leven, daar was hij nu juist naar op zoek.

Laat ik bellen, mompelde hij in zichzelf.

Hij pakte de telefoon en typte het nummer in. De telefoon ging over en een stem zei:

'Met Neo van Praktijk Aristoteles, wat kan ik voor u doen?'

'Ja, met Okke Pierson. Ik zou graag een afspraak willen maken.'

Een week later

De week erop had Okke zijn eerste gesprek. Aangekomen bij Praktijk Aristoteles belde hij toch enigszins nerveus aan. Na enkele ogenblikken deed een slanke, kale man van in de vijftig met een grote bril en een lichtgrijzig baardje de deur open. Hij oogde vriendelijk en nodigde Okke binnen.

'Ga zitten,' zei hij.

Okke nam plaats op een houten stoel die niet al te gemakkelijk zat.

'Wat kan ik voor je betekenen?'

Deze man kwam snel ter zake, dat was duidelijk. Okke vertelde een beetje schuchter en stamelend zijn verhaal, waarbij Neo aandachtig luisterde.

'Op de eerste plaats kan ik je zeggen dat je een hele goede stap hebt gezet om je leven te verbeteren en naar meer welzijn te sturen. In je verhaal neem ik veel emoties, tegenstrijdigheden en dilemma’s waar. Ik merk dat je als het ware gevangen zit in jezelf tussen allerlei uitersten.'

Neo leunde iets naar voren.

'Mijn werkmethode is dat je met jezelf in gesprek gaat, zodat je vooral een eigen midden vindt en op de juiste wijze een plaats kan geven aan je behoeftes en gevoelens. Ik zal je daarin begeleiden. Laten we dat vandaag maar eens verkennen. Wil je dat, Okke?'

Okke knikte wat schuchter van ja.

'Kun je misschien een hele recente situatie aangeven waarin je woede of driftgevoelens de overhand kregen?'

Okke dacht even na en vertelde over de situatie met de overbuurman die het vertikt zijn afval te scheiden en alles maar gewoon in de container voor plastic flikkert, alleen maar om niet te hoeven betalen en daardoor dus helemaal niet aan het milieu denkt.

Okke voelde de irritatie weer opkomen en zijn bloed begon te koken.

'Ik voel irritatie en woede,' zei Neo.

'Ja, ik ben behoorlijk pissig op die egoïstische klootzak. Maar ik baal ook van mezelf dat ik er niet op afgestapt ben en hem aan heb gesproken.'

'We kunnen samen concluderen dat in deze situatie de boze gevoelens, jouw innerlijke stem, de overhand hebben. Maar er zijn ook andere stemmen in jou die iets van de situatie vinden.'

'Oh ja?' zei Okke verbaasd.

'Ja, zeker. En dat gaan we onderzoeken door middel van voice dialogue.'

'Door middel van watte?'

'Ik zal het uitleggen,' zei Neo met een grijns.

'Je ziet dat er meerdere stoelen in deze ruimte staan. Ik zet nu een stoel links en een rechts van je.'

Neo schoof de stoelen door de ruimte.

'Zodra je op een andere stoel gaat zitten, laten we een andere stem in jou spreken. Daarmee onderzoek je jezelf en ga je als het ware met jezelf in gesprek. De middenstoel is het centrale uitgangspunt waar je vervolgens weer op terugkeert en reflecteert op dat wat er gezegd is.'

'Neem eens plaats op de rechterstoel.'

Als Okke op de rechterstoel gaat zitten, lijkt het alsof er iemand bezit van hem neemt. Zijn lichaamshouding wordt stijf en krampachtig. Dan begint een stem te spreken.

'Je bent toch geen slaaf van je emoties. Durf te denken.'

Neo intervenieert.

'Met wie hebben we te doen? Wat is je naam?'

'Kant is mijn naam.'

'Ga verder, Kant. Wat vind jij van de situatie?'

'Je buurman heeft inderdaad een morele plicht om zich aan de regels te houden. Maar het gaat niet alleen om deze ene buurman. De vraag is wat er zou gebeuren als iedereen zou handelen zoals hij. Kun je willen dat de regel die jouw buurman volgt een algemene wet wordt?'

Kant wacht even.

'Nee. Een wereld waarin iedereen zijn afval zomaar in de verkeerde container gooit, is niet redelijk te willen. Als burger heb je daarom de plicht om de regels die je redelijkerwijs voor iedereen zou willen laten gelden, ook zelf na te leven. Je zou daarom een klacht kunnen indienen bij de gemeente. Maar laat je vooral niet leiden door je woede. Een moreel oordeel moet niet voortkomen uit persoonlijke wraakzucht.'

'En wat bedoel je met die woede?' vraagt Neo.

'Je buurman kan een irritant mens zijn. Maar jouw irritatie is geen voldoende grond om hem als persoon te veroordelen. Denk eerst na. Wat is de regel die je voor iedereen zou kunnen aanvaarden?'

'Oké, bedankt Kant. Okke, ga maar weer op de middelste stoel zitten.'

Okke staat op, schudt zijn stram geworden ledematen wat los en gaat weer zitten.

'Wat vind je van wat Kant zei?'

'Ik moet zeggen dat het wel als de rust zelve voelt. Ik kan ineens behoorlijk helder en logisch denken. En inderdaad, plicht is plicht, want wat wordt er anders van deze maatschappij? Een puinhoop toch?'

'Er zit blijkbaar ook een hele rationele stem in jou,' zegt Neo.

'Ja,' zegt Okke, 'maar als ik er zo over nadenk, vraag ik mij wel af waar mijn emotie en gevoel zijn gebleven. Als mens heb ik emoties. Het kan toch niet zo zijn dat deze geen rol spelen?'

'Daar heb je gelijk in. Maar voordat ik daar verder op inga, wil ik je eerst vragen om op de linkerstoel plaats te nemen.'

Okke staat opnieuw op en gaat zitten. Hij schuifelt wat heen en weer en dan is het plotseling alsof een andere persoon bezit van hem neemt. Een energiek gevoel, meer geestelijk dan lichamelijk.

Dan begint een stem te spreken.

'Enorme dwaas. Laat je niet afleiden door dat gepeupel over deze kwestie. Je bent een gevangene van je buurman geworden.'

'Sorry dat ik stoor,' zegt Neo, 'maar wat is je naam?'

'Nietzsche,' buldert de stem en gaat verder.

'Wat wil jij eigenlijk, Okke? Dat is de vraag. Waarom ben je zo geobsedeerd geraakt door wat jouw buurman doet? Jij denkt dat je boosheid voortkomt uit zijn gedrag, maar misschien laat jouw woede vooral zien hoeveel macht je hem over jezelf hebt gegeven.'

Neo kijkt tevreden.

'Ga verder, Nietzsche.'

'Je hebt jezelf vastgeketend aan allerlei zogenaamde idealen en plichten. Maar wie heeft jou eigenlijk verteld dat jouw buurman een slecht mens is? Wie heeft bepaald wat goed en kwaad is? En waarom neem je die waarden zomaar over?'

Okke kijkt verbaasd.

'Maar hij doet toch iets verkeerd?'

'Dat zeg jij. Je maakt van zijn afvalgedrag onmiddellijk een moreel oordeel. Misschien is niet je buurman het probleem, maar jouw behoefte om hem te veroordelen. Ruk je los uit dit verachtelijke levensstramien. Word onafhankelijk. Onderzoek waar jouw waarden vandaan komen en welke krachten jou werkelijk drijven.'

Nietzsche begint harder te spreken.

'Je zegt dat je milieubewust bent. Goed. Maar is dat werkelijk jouw eigen waarde? Of ben je gevangen geraakt in schuldgevoel, vliegschaamte en de behoefte om jezelf en anderen voortdurend moreel te beoordelen?'

'Bedankt Nietzsche,' zegt Neo. 'Okke, kun je weer plaatsnemen in het midden?'

Okke neemt plaats op de middenstoel.

'Verwarrend, die stemmen,' zegt Okke.

'Hoe kijk je aan tegen de stem van Nietzsche?'

'Tja, lastig,' verzucht Okke. 'Het voelt alsof het hele leven onderuit gehaald gaat worden.'

'Niet noodzakelijk,' zegt Neo. 'Je hebt je gevoelens lange tijd onderdrukt en die komen er nu met kracht uit. Emoties moet je niet onderdrukken. Je boosheid, die ieder mens op zijn tijd kent, is doorgeslagen. De vraag is dus niet of je boosheid moet hebben, maar wat je ermee doet.'

Neo schuift iets naar voren.

'Boosheid kan ergens op wijzen. Is jouw boosheid terecht? Komt ze in opstand tegen iets wat jezelf en andere mensen in het leven hindert? Of is ze enkel een uitdrukking van een gekwetst ego dat boos reageert omdat zijn kinderlijke wensen niet worden vervuld?'

Okke kijkt hem vragend aan.

'In het eerste geval,' vervolgt Neo, 'is het zaak om de woede in een gepaste strategie te veranderen en op te komen voor wat jij belangrijk vindt. In het tweede geval is het zaak om afscheid te nemen van jouw kinderlijke wensen. Het gaat uiteindelijk om het vinden van een passende verhouding. Niet te veel en niet te weinig.'

'Ik denk dat het nu nog een combinatie van de twee is,' zegt Okke, 'maar ik wil eraan werken dat mijn emoties zuiverder worden.'

'Dat is een mooi voornemen. Daar kunnen we in onze volgende sessies ook aan gaan werken,' zegt Neo, handenwrijvend.

'Je hebt ook aangegeven dat je baalt dat je je buurman niet hebt aangesproken. Je hebt spijt dat je dat hebt nagelaten. Belangrijk is om bij jezelf na te gaan wat je daarin tegenhoudt. Misschien gaat het er niet om dat je altijd onafhankelijk moet zijn van wat anderen vinden, maar dat je leert handelen op een manier die werkelijk bij jou past.'

Okke kijkt bedenkelijk.

'Het is belangrijk om te ontdekken wat voor mens je wilt worden. Niet alleen wat je moet doen of wat je toevallig wilt, maar welke eigenschappen je in jezelf wilt ontwikkelen. Daar gaat het uiteindelijk om.'

Okke merkt dat het wel een beetje veel wordt.

'Laten we deze sessie beëindigen,' zegt Neo. 'Laat het maar even doorwerken. Wil je een nieuwe afspraak maken?'

Okke knikt.

'Ik wil je vragen om voor de volgende keer na te denken over dat wat je het liefst zou willen doen. Of anders gezegd: waarmee houd jij je het liefst bezig? We zullen samen op zoek gaan naar je doel, hoe je dat kunt bereiken en hoe dat het beste aansluit bij je talenten en mogelijkheden.'

Een week later – de tweede sessie

Okke voelt zich nog wat gespannen, maar dit keer is het een gezonde spanning. Hij belt aan en Neo doet de deur open.

'Kom binnen, kom binnen.'

Okke neemt plaats op de stoel waar hij de vorige keer ook heeft gezeten.

'Zo,' zegt Neo, 'heb je bedacht wat je het liefst zou willen doen?'

Hij had er met zijn vrouw over gesproken. Vanachter haar breiwerk had ze zuchtend gezegd:

'Ach Okke, jij windt je altijd op over allerlei milieuzaken en dan vraag je je af wat je bezighoudt.'

Het leek wel of er een bliksemflits in zijn hoofd sloeg.

Inderdaad. Ze had helemaal gelijk.

Hij wilde haar wel een zoen geven, maar toen hij naar haar keek bedacht hij zich.

'Milieuproblemen en daarmee de gehele gemeenschap gaan jou blijkbaar aan het hart, Okke?'

Okke knikt instemmend.

'Heb je van de week nog iets meegemaakt waarover je woedend werd?'

'Jazeker,' zegt Okke. 'Ik kan me zeer druk maken over de hypocrisie van mensen die nog allemaal met het vliegtuig gaan en het over vliegschaamte hebben, mensen die afval op straat gooien, een overheid die nog steeds toestaat dat er enorm veel vlees geëxporteerd wordt.'

Okke’s stem klonk meer en meer opgewonden en het speeksel vloog in het rond.

'Ik wilde mij van de week nog vastlijmen op de landingsbaan op Schiphol, maar mijn vrouw zei: "Okke, dat is nu toch veel te fris, dan vat je kou."'

Neo glimlacht.

'Dat gaat inderdaad wel ver als je dit soort plannen bedenkt. Zullen we weer eens onderzoeken of er nog stemmen in je zijn die er op een andere manier over denken?'

Neo schuift links en rechts van Okke twee stoelen aan.

'Ga maar op de rechterstoel zitten.'

Op het moment dat Okke plaatsneemt, voelt hij weer dat iets bezit van hem neemt en een stem begint direct te spreken.

'Laten we zo zeggen: handel alleen volgens die leefregel waarvan je tegelijkertijd kunt willen dat zij een algemene wet wordt. Maar daar zit voor jou een probleem. Je kunt niet van anderen verlangen dat ze milieubewust handelen als je zelf niet bereid bent om verantwoordelijkheid te nemen.'

'Ga verder, Kant.'

'Een beter milieu begint bij jezelf. Maar niet alleen bij jezelf. Als rationele wezens hebben wij ook een verantwoordelijkheid tegenover andere mensen en tegenover toekomstige generaties. Je kunt niet redelijkerwijs willen dat toekomstige mensen in een onleefbare wereld terechtkomen. Daarom zijn regels en wetten noodzakelijk wanneer individuele mensen hun verantwoordelijkheid niet nemen.'

'En dus?' vraagt Neo.

'Een overheid zal bedrijven en burgers moeten begrenzen waar dat noodzakelijk is. Vrijheid betekent niet dat je anderen willekeurig schade mag toebrengen.'

'Oké, bedankt Kant. Kant toch?'

'Ja, zeker. Dat dacht ik al,' zegt Neo.

'Ga maar weer in het midden zitten, Okke.'

Okke wisselt van plaats.

'En wat vind je van wat Kant zegt?'

'Ja, ik denk dat het belangrijk is om wetten en regels op te stellen, maar ik wil zelf ook wat doen. En helaas houden mensen zich niet altijd aan wetten.'

'Het is niet echt verinnerlijkt,' vult Neo aan. 'Iets bijdragen aan de milieuproblematiek moet ook vanuit een innerlijke drijfveer komen. Anders is het trekken aan een dood paard. Je kunt mensen wel met regels en rede proberen te motiveren, maar daarmee krijg je nog geen deugdelijke mensen. Verantwoordelijkheid nemen komt uiteindelijk ook vanuit de persoon zelf.'

'Maar bij jou is er wel een intrinsieke motivatie,' zegt Neo. 'Een hele sterke, kan je wel zeggen. Je wilt als het ware jouw groene deugden ontwikkelen en inzetten.'

'Laten we eerst nog luisteren naar jouw andere innerlijke stem. Ga maar op de linkerstoel zitten.'

Als Okke op de linkerstoel gaat zitten, blijft het een tijdje stil.

Dan opeens gaat zijn mond open en klinkt een stem.

'Ophouden met die moraal.'

Neo kijkt op.

'Nietzsche?'

'Wie anders?'

'Ga je gang.'

'Je kunt mensen geen moraal opleggen over het milieu. Kijk eens naar wat er gebeurt met vliegschaamte, schuld om vlees te eten, schuld om een plastic tasje aan te nemen bij de supermarkt. De mens wordt voortdurend aangesproken op zijn schuld. Maar schuld maakt geen vrije geest.'

Neo knikt.

'Het slechte geweten is een gevaarlijke kracht wanneer het zich tegen de mens zelf keert. Jij draagt nu bijna de schuld van de gehele vervuilende mensheid op je schouders. Waarom?'

Okke kijkt wat ongemakkelijk.

'Wilskracht, onafhankelijkheid en zelfoverwinning zijn belangrijker. Onderzoek je eigen waarden. Vraag je af of jouw milieuzorg werkelijk uit jezelf komt of dat je jezelf slechts onderwerpt aan een nieuwe moraal.'

'En wat moeten we dan met het milieu?' vraagt Neo.

'Dat is precies het probleem,' buldert Nietzsche. 'Je wilt onmiddellijk een regel. Je wilt weten wat goed en kwaad is. Maar het leven laat zich niet zo gemakkelijk in regels vangen.'

Hij pauzeert.

'Misschien moet je eerst jezelf veranderen voordat je de wereld wilt veranderen.'

'Bedankt Nietzsche,' zegt Neo.

'Okke, kan je weer in het midden plaatsnemen?'

Okke voelt zich wat moe en verward.

'Wat vind je van wat Nietzsche zegt?'

'Tja,' zegt Okke, 'hij stelt geen regels op en zegt ook niet wat we concreet moeten doen. Ergens begrijp ik wel dat ik niet steeds het schuldgevoel van de gehele vervuilende mensheid op me moet nemen om anderen wakker te schudden.'

Hij denkt even na.

'Maar het is geen praktisch antwoord als we alles eigenlijk maar moeten accepteren. Want als iedereen zo denkt, gaat er weinig gebeuren. Ik kan er niet mee leven dat als er niets gebeurt dit consequenties heeft voor grote aantallen mensen en veel lijden met zich meebrengt. Dan kan ik mezelf niet in de spiegel aankijken als ik dit negeer.'

'De mensen zijn hebzuchtig,' zucht Okke.

'Inderdaad,' zegt Neo. 'Maar hebzucht is geen deugd. En misschien zit daar voor jou de kern. Niet voortdurend vragen: wie heeft er gelijk? Maar: welke eigenschappen wil jij in jezelf ontwikkelen en hoe kun je die in de praktijk brengen?'

Okke kijkt op.

'Je bedoelt dat ik niet alleen moet weten wat goed is, maar het ook moet leren doen?'

'Precies. Een goed leven bestaat niet alleen uit goede ideeën. Het gaat erom dat je die ideeën onderdeel maakt van je karakter. En vervolgens moet je in iedere concrete situatie bepalen wat passend is.'

'Laten we het eens samenvatten,' zegt Neo.

'Als we in grote lijnen reflecteren op jouw andere stemmen, zien we een contrast tussen enerzijds plicht en anderzijds pure individualiteit en expressie. Kant vraagt: wat behoor ik te doen? Nietzsche vraagt: wie zegt dat ik dat behoor te doen? Maar jij lijkt ergens tussen die twee in te zitten.'

Okke schudt grondig van ja.

'Je bent je enorm bewust van de milieuproblematiek en jij wilt daar iets aan doen.'

'Ja, zeker,' zegt Okke.

'Eigenlijk heb je al een enorm waardevol doel voor je leven bepaald. Ik hoor ook in je woorden dat jij als groen deugdelijk persoon niet alleen handelt voor de nu levende mensen, maar ook voor toekomstige generaties. Je houdt de gemeenschap voor ogen en daaraan wil je bijdragen.'

'Ja, ja,' zegt Okke enthousiast.

'Oké, Okke. Volgens mij weet jij waar je naartoe wilt werken de komende jaren.'

Een volgende stap is om jouw groene deugden in kaart te brengen en verder te ontwikkelen. We moeten daarom bepalen waar je in potentie goed in bent. De energie die jij hebt geeft al aan dat jij je potentie aan het verwezenlijken bent en je op een prachtig spoor zit.'

Okke kijkt glunderend naar Neo en pinkt een traantje weg.

Enkele jaren later

Na nog een aantal sessies met Neo te hebben gehad, heeft Okke zich ontwikkeld tot milieu-inspecteur.

Met veel passie, kundigheid en plezier zet hij zich nu in voor de plaatselijke gemeente om vuilnisbakken te controleren op de juiste inhoud.