Filosofie -Sonisch bubbelbewustzijn

De uitspraak ‘kom eens uit je bubbel’ wordt vaak gebruikt om aan te geven dat iemand zich niet openstelt voor andere invloeden. Maar die aanname is misschien wat te kort door de bocht. Ik denk dat we ons eerst moeten afvragen waarom een mens eigenlijk in een bubbel zit en waarom het zo lastig kan zijn om het deurtje ervan te openen.

Ons leven begint in een bubbel. We zaten ooit allemaal in de baarmoeder. Ik kan het me niet herinneren, maar het moet een warme en veilige omgeving zijn geweest. In deze eerste bubbel vervulde de stem van de moeder een centrale rol. Je hoorde geluiden, maar hoefde er niets mee. Ze zeiden je nog weinig. En dan, gewoonlijk na negen maanden, kwam het afschuwelijke moment waarop je uit deze baarmoederbubbel werd geperst. De warme deken viel van je af en je werd geconfronteerd met een wereld waarin geluiden hard bij je binnenkwamen. Dat moet onveilig hebben gevoeld. Het enige herkenningspunt dat je nog had, was de stem van je moeder. Gelukkig werd je op haar borst gelegd. Ze knuffelde je en sprak liefkozend tegen je, waardoor je je weer veilig voelde en tot rust kwam.

Mensen zoeken van nature naar veiligheid. Het is daarom niet vreemd dat we in een bubbel leven. We beschermen onszelf tegen onzekerheid en spanning. Puur menselijk, maar het heeft ook een keerzijde. Een bubbel biedt comfort, veiligheid en voorspelbaarheid, maar tegelijkertijd beperkt hij onze blik. Binnen een bubbel wordt informatie gefilterd op een manier die past bij onze bestaande overtuigingen en ervaringen. Daardoor lopen we het risico gevangen te raken in ons eigen perspectief. Niet alleen onze persoonlijke ontwikkeling, maar ook onze sociale ontwikkeling kan hierdoor worden beperkt.

De bekende geluiden waar we niet meer over hoeven na te denken, zijn onderdeel geworden van onze veilige wereld. Natuurlijk zijn we niet aan de moederborst blijven hangen. Onze kinderlijke nieuwsgierigheid heeft ons geholpen ons daarvan los te maken. Maar vervolgens hebben we nieuwe, veilige en soms geluidsdichte bubbels gecreëerd.

Zou je kunnen zeggen dat de mens vooral hoort wat hij wil horen om zijn gevoel van veiligheid te bewaren?

De KNO-arts Alfred Tomatis stelde dat horen en niet willen horen onbewust door de psyche worden gestuurd. We kunnen ons gehoor immers niet eenvoudig uitschakelen. Anders dan onze ogen zijn onze oren altijd geopend. Dag en nacht worden we blootgesteld aan klanken en geluiden uit onze omgeving. Toch ervaren we niet alles wat we horen ook bewust. We horen veel meer dan waar we daadwerkelijk naar luisteren.

Willen horen, of luisteren, is een actief proces. Het lijkt op de manier waarop het oog zich ergens op richt. Wanneer we gericht luisteren, keren we ons als het ware naar de ander toe. Tomatis beschreef daarbij een filterfunctie van het brein, waardoor bepaalde geluiden wel en andere niet tot ons bewustzijn doordringen. Dat proces kan samenhangen met herinneringen en emoties. Het is interessant om die gedachte door te trekken: misschien bepaalt niet alleen wat we horen wat onze wereld is, maar ook wat we bereid zijn te beluisteren.

Daarmee komen we terug bij de bubbel. Ieder mens zit, in zekere zin, in een eigen bubbel. Die bubbel biedt bescherming en draagt bij aan ons gevoel van veiligheid en identiteit. Wanneer we worden gevraagd of gedwongen om deze comfortzone te verlaten, kan dat juist gevoelens van angst en spanning oproepen. Misschien is ‘kom uit je bubbel’ daarom wel een veel ingewikkelder opdracht dan de uitspraak doet vermoeden.

De filosoof Peter Sloterdijk stelt dat onze westerse cultuur wordt gedomineerd door een ‘ogen-ontologie’. We zijn gewend de wereld te begrijpen door te kijken, te observeren en af te bakenen. Daardoor ontstaat een zekere afstand tot onze omgeving. Wanneer we luisteren, verandert onze positie. We bevinden ons niet langer aan de rand, maar midden in het akoestische gebeuren. Geluid omhult ons, dringt in ons door en verbindt ons rechtstreeks met onze omgeving.

Om geluiden buiten te sluiten moeten we moeite doen. We gebruiken oordoppen, sluiten ramen of zetten muziek aan om andere geluiden te overstemmen. Geluid laat zich moeilijk op afstand houden.

Juist daarom wil ik muziek gebruiken als metafoor voor ons bubbelbewustzijn.

Sloterdijk onderscheidt twee soorten muziek: sedatieve muziek en exodus-muziek. Sedatieve muziek richt zich op vertraging, kalmte en geborgenheid. Ze helpt ons als het ware om de wereld even te ontvluchten, om weg te horen. Sloterdijk verbindt deze muziek met het verlangen naar de vertrouwde klanken van de moederschoot: een sonische terugkeer naar een prenatale staat van rust.

Hoewel Sloterdijk veel klassieke muziek onder deze categorie schaart, geeft hij geen specifieke voorbeelden van hoe deze muziek precies klinkt. Op basis van zijn beschrijving zou je kunnen denken aan harmonieuze klanken, consonante intervallen en melodieën die rust en stabiliteit oproepen. Ook regelmatige ritmes en een voorspelbare puls kunnen een gevoel van orde en veiligheid creëren. Eenvoudige texturen en weinig contrast zorgen ervoor dat de muziek toegankelijk blijft. Een zachte dynamiek kan die intieme en ontspannen sfeer versterken.

Exodus-muziek daarentegen is naar de wereld toe gericht. Ze zoekt nieuwe horizonten en ervaringen. Deze muziek omarmt complexiteit en daagt de luisteraar uit zich open te stellen voor het onbekende. Sloterdijk plaatst onder meer performance-muziek en nieuwe muziek in deze categorie. Denk bijvoorbeeld aan componisten als John Cage, Luigi Russolo en Edgard Varèse, die ruimte wilden maken voor klanken die eerder buiten de grenzen van de muziek vielen.

Exodus-muziek kan dissonante klanken bevatten, onverwachte intervallen en onregelmatige ritmes. De muziek hoeft niet meteen herkenbaar of aangenaam te zijn. Juist de gelaagdheid, contrasten en onverwachte wendingen kunnen de luisteraar dwingen om anders te luisteren.

Om werkelijk buiten onze bubbel te treden, vraagt luisteren om een diepere vorm van bewustzijn. Niet alleen het horen van geluiden, maar het actief aangaan van wat ons omringt. Muziek kan daarbij een metaforische sleutel zijn tot bubbelbewustzijn. Niet omdat muziek ons vertelt wat we moeten denken, maar omdat ze ons uitnodigt te voelen, te ervaren en ons te laten verrassen door het onbekende.

Het gaat daarbij niet om het verlaten van onze sedatieve muziek. Die blijft belangrijk. We hebben behoefte aan momenten waarop we ons kunnen terugtrekken, tot rust komen en ons veilig voelen. Het gaat dus niet om een keuze tussen binnen of buiten de bubbel, maar om het vermogen om tussen beide te bewegen.

Misschien is dat ook wat exodus-muziek ons kan leren. Dissonantie en onvoorspelbaarheid kunnen ongemak oproepen. Maar juist dat ongemak maakt ons bewust van onze eigen reactie. Waarom voelt deze klank onaangenaam? Waarom wil ik hem wegdrukken? Waarom verlang ik terug naar iets bekends?

Wanneer we die vragen niet onmiddellijk uit de weg gaan, kan het ongemak interessant worden. We ontdekken iets over onze eigen grenzen en gewoonten. De muziek hoeft ons niet per se een nieuw perspectief te geven; ze kan ons ook simpelweg laten ervaren hoe moeilijk het voor ons is om een perspectief toe te laten dat niet vertrouwd is.

Misschien is dat wel de kern van luisteren. Niet dat we alles wat op ons afkomt moeten omarmen, maar dat we bereid zijn om het even binnen te laten.

Wanneer we luisteren met de nieuwsgierigheid van een kind, dat openstaat voor het onbekende en zich laat verwonderen, krijgen we de kans om niet alleen nieuwe klanken te horen, maar ook onszelf en onze overtuigingen vanuit een andere hoek te bekijken.

Want uiteindelijk, als bubbels zich met elkaar verbinden tot schuim en hun geluiden over en weer worden gehoord, begint er iets nieuws. Een klankspel waarin onze eigen stem zich mengt met die van anderen.

Voor Sloterdijk symboliseert schuim een nieuwe sociale structuur waarin individuen als kleinere, losse bubbels met elkaar verbonden zijn. Mensen raken elkaar en beïnvloeden elkaar, maar blijven tegelijkertijd afzonderlijke individuen. We leven in onze eigen persoonlijke ruimte, met onze eigen overtuigingen en ervaringen, zonder volledig geïsoleerd te zijn. De bubbels raken elkaar, overlappen soms en vormen samen een groter geheel: een soort verweven individualiteit.

Inzicht in onze eigen bubbels kan een verrijkend, maar ook uitdagend proces zijn. Muziek biedt hiervoor een krachtige metafoor. Door bewust te luisteren naar verschillende muzikale werelden, van vertrouwde en harmonieuze melodieën tot de complexiteit van exodus-muziek, kunnen we onszelf oefenen in het verdragen van het onbekende.

Zo wordt muziek niet alleen een spiegel van onze innerlijke wereld, maar ook een venster naar buiten. Een kans om ons veilige comfort tijdelijk los te laten en ons open te stellen voor andere perspectieven, zonder dat we meteen helemaal buiten onze eigen bubbel hoeven te staan.

Want misschien bestaat er helemaal geen plek buiten de bubbel.

Uiteindelijk staat niemand helemaal buiten of los van zijn of haar bubbel. Ook niet degene die tegen je zegt: ‘Kom eens uit je bubbel.’